Summarize Timeline Top Qs Fact Check
初等的な導出
スターリングの公式の厳密な証明にはオイラーの和公式 、あるいは鞍点法 といった複素解析の技法などを用いられることが多いが、初等的に導くことも可能である。まず階乗の対数 を積分で近似する。logが凹関数 であることから k-1<x<k (k=2,3,...) に対して
log
k
−
(
k
−
x
)
{
log
k
−
log
(
k
−
1
)
}
<
log
x
<
log
k
−
1
k
(
k
−
x
)
{\displaystyle \log k-(k-x)\{\log k-\log(k-1)\}\;<\;\log x\;<\;\log k-{\frac {1}{k}}(k-x)}
これを k-1 から k まで積分して
log
k
−
1
2
{
log
k
−
log
(
k
−
1
)
}
<
∫
k
−
1
k
log
x
d
x
<
log
k
−
1
2
k
∫
k
−
1
k
log
x
d
x
+
1
2
k
<
log
k
<
∫
k
−
1
k
log
x
d
x
+
1
2
{
log
k
−
log
(
k
−
1
)
}
{\displaystyle {\begin{aligned}&\log k-{\frac {1}{2}}\{\log k-\log(k-1)\}\;<\;\int _{k-1}^{k}\log x\,dx\;<\;\log k-{\frac {1}{2k}}\\&\int _{k-1}^{k}\log x\,dx+{\frac {1}{2k}}\;<\;\log k\;<\;\int _{k-1}^{k}\log x\,dx+{\frac {1}{2}}\{\log k-\log(k-1)\}\end{aligned}}}
k=m+1,m+2,...,n に対して足し合わせると
log
n
!
m
!
=
∑
k
=
m
+
1
n
log
k
>
∫
m
n
log
x
d
x
+
∑
k
=
m
+
1
n
1
2
k
>
∫
m
n
log
x
d
x
+
1
2
n
−
1
2
m
+
∫
m
n
1
2
x
d
x
=
(
n
+
1
/
2
)
log
n
−
n
+
1
/
(
2
n
)
−
(
m
+
1
/
2
)
log
m
+
m
−
1
/
(
2
m
)
log
n
!
m
!
=
∑
k
=
m
+
1
n
log
k
<
∫
m
n
log
x
d
x
+
1
2
{
log
n
−
log
m
}
=
(
n
+
1
/
2
)
log
n
−
n
−
(
m
+
1
/
2
)
log
m
+
m
{\displaystyle {\begin{aligned}\log {\frac {n!}{m!}}&=\sum _{k=m+1}^{n}\log k\\&>\int _{m}^{n}\log x\,dx+\sum _{k=m+1}^{n}{\frac {1}{2k}}\\&>\int _{m}^{n}\log x\,dx+{\frac {1}{2n}}-{\frac {1}{2m}}+\int _{m}^{n}{\frac {1}{2x}}\,dx\\&=(n+1/2)\log n-n+1/(2n)-(m+1/2)\log m+m-1/(2m)\\\log {\frac {n!}{m!}}&=\sum _{k=m+1}^{n}\log k\\&<\int _{m}^{n}\log x\,dx+{\frac {1}{2}}\{\log n-\log m\}\\&=(n+1/2)\log n-n-(m+1/2)\log m+m\end{aligned}}}
n
n
+
1
/
2
e
−
n
+
1
/
(
2
n
)
m
m
+
1
/
2
e
−
m
+
1
/
(
2
m
)
<
n
!
m
!
<
n
n
+
1
/
2
e
−
n
m
m
+
1
/
2
e
−
m
{\displaystyle {\frac {n^{n+1/2}e^{-n+1/(2n)}}{m^{m+1/2}e^{-m+1/(2m)}}}<{\frac {n!}{m!}}<{\frac {n^{n+1/2}e^{-n}}{m^{m+1/2}e^{-m}}}}
ここで
a
n
=
n
!
n
n
+
1
/
2
e
−
n
{\displaystyle \;a_{n}={\frac {n!}{n^{n+1/2}e^{-n}}}\;}
と定めると
e
1
/
(
2
n
)
e
1
/
(
2
m
)
<
a
n
a
m
<
1
{\displaystyle {\frac {e^{1/(2n)}}{e^{1/(2m)}}}<{\frac {a_{n}}{a_{m}}}<1}
m,n→ ∞ のとき最左辺は1に収束するから、特に n=2m のとき
lim
m
→
∞
a
2
m
a
m
=
1
{\displaystyle \lim _{m\to \infty }{\frac {a_{2m}}{a_{m}}}=1}
これとウォリスの公式 の系
lim
n
→
∞
4
n
(
n
!
)
2
n
(
2
n
)
!
=
π
{\displaystyle \;\lim _{n\to \infty }{\frac {4^{n}(n!)^{2}}{{\sqrt {n}}(2n)!}}={\sqrt {\pi }}\;}
と比較すると、
4
n
(
n
!
)
2
n
(
2
n
)
!
=
4
n
(
a
n
n
n
+
1
/
2
e
−
n
)
2
n
a
2
n
(
2
n
)
2
n
+
1
/
2
e
−
2
n
=
a
n
2
2
a
2
n
{\displaystyle {\frac {4^{n}(n!)^{2}}{{\sqrt {n}}(2n)!}}={\frac {4^{n}(a_{n}n^{n+1/2}e^{-n})^{2}}{{\sqrt {n}}a_{2n}(2n)^{2n+1/2}e^{-2n}}}={\frac {a_{n}^{2}}{{\sqrt {2}}a_{2n}}}}
lim
n
→
∞
a
n
=
lim
n
→
∞
4
n
(
n
!
)
2
n
(
2
n
)
!
2
a
2
n
a
n
=
2
π
{\displaystyle \lim _{n\to \infty }a_{n}=\lim _{n\to \infty }{\frac {4^{n}(n!)^{2}}{{\sqrt {n}}(2n)!}}{\frac {{\sqrt {2}}a_{2n}}{a_{n}}}={\sqrt {2\pi }}}
を得る。
精度の改善
精度を改善するために an を評価する。
log
a
m
a
m
+
1
=
log
m
!
−
(
m
+
1
2
)
log
m
+
m
−
log
(
m
+
1
)
!
+
(
m
+
3
2
)
log
(
m
+
1
)
−
m
−
1
=
(
m
+
1
2
)
log
(
1
+
1
m
)
−
1
=
(
m
+
1
2
)
∑
k
=
1
∞
(
−
1
)
k
−
1
k
1
m
k
−
1
=
∑
k
=
0
∞
(
−
1
)
k
k
+
1
1
m
k
+
∑
k
=
1
∞
(
−
1
)
k
−
1
2
k
1
m
k
−
1
=
∑
k
=
2
∞
(
k
−
1
)
(
−
1
)
k
2
k
(
k
+
1
)
1
m
k
{\displaystyle {\begin{aligned}\log {\frac {a_{m}}{a_{m+1}}}&=\log m!-\left(m+{\frac {1}{2}}\right)\log m+m-\log(m+1)!+\left(m+{\frac {3}{2}}\right)\log(m+1)-m-1\\&=\left(m+{\frac {1}{2}}\right)\log \left(1+{\frac {1}{m}}\right)-1\\&=\left(m+{\frac {1}{2}}\right)\sum _{k=1}^{\infty }{\frac {(-1)^{k-1}}{k}}{\frac {1}{m^{k}}}-1\\&=\sum _{k=0}^{\infty }{\frac {(-1)^{k}}{k+1}}{\frac {1}{m^{k}}}+\sum _{k=1}^{\infty }{\frac {(-1)^{k-1}}{2k}}{\frac {1}{m^{k}}}-1\\&=\sum _{k=2}^{\infty }{\frac {(k-1)(-1)^{k}}{2k(k+1)}}{\frac {1}{m^{k}}}\end{aligned}}}
log
a
n
2
π
=
∑
m
=
n
∞
log
a
m
a
m
+
1
=
∑
k
=
2
∞
(
k
−
1
)
(
−
1
)
k
2
k
(
k
+
1
)
∑
m
=
n
∞
1
m
k
=
∑
k
=
2
∞
(
−
1
)
k
2
k
(
k
+
1
)
{
1
n
k
−
1
+
O
(
1
n
k
)
}
=
1
12
n
+
O
(
1
n
2
)
{\displaystyle {\begin{aligned}\log {\frac {a_{n}}{\sqrt {2\pi }}}&=\sum _{m=n}^{\infty }\log {\frac {a_{m}}{a_{m+1}}}=\sum _{k=2}^{\infty }{\frac {(k-1)(-1)^{k}}{2k(k+1)}}\sum _{m=n}^{\infty }{\frac {1}{m^{k}}}\\&=\sum _{k=2}^{\infty }{\frac {(-1)^{k}}{2k(k+1)}}\left\{{\frac {1}{n^{k-1}}}+O\left({\frac {1}{n^{k}}}\right)\right\}\\&={\frac {1}{12n}}+O\left({\frac {1}{n^{2}}}\right)\end{aligned}}}
従って
n
!
∼
2
π
n
(
n
e
)
n
exp
(
1
12
n
)
{\displaystyle n!\sim {\sqrt {2\pi n}}\left({\frac {n}{e}}\right)^{n}\exp \left({\frac {1}{12n}}\right)}
オイラーの和公式による導出
オイラーの乗積表示によるガンマ関数 の定義の対数をとり
log
Γ
(
z
)
=
log
{
(
z
−
1
)
Γ
(
z
−
1
)
}
=
lim
N
→
∞
(
z
−
1
)
log
N
+
∑
n
=
1
N
{
log
n
−
log
(
n
+
z
−
1
)
}
{\displaystyle {\begin{aligned}\log \Gamma (z)&=\log {\big \{}(z-1)\Gamma (z-1){\big \}}\\&=\lim _{N\to \infty }(z-1)\log N+\sum _{n=1}^{N}{\big \{}\log n-\log(n+z-1){\big \}}\end{aligned}}}
f
(
n
)
=
log
n
−
log
(
n
+
z
−
1
)
{\displaystyle f(n)=\log n-\log(n+z-1)}
にオイラーの和公式 を適用すれば
log
Γ
(
z
)
=
lim
N
→
∞
(
z
−
1
)
log
N
+
∫
n
=
1
N
f
(
n
)
d
n
+
1
2
(
f
(
N
)
+
f
(
1
)
)
+
∑
k
=
1
m
B
2
k
(
2
k
)
!
(
f
(
2
k
−
1
)
(
N
)
−
f
(
2
k
−
1
)
(
1
)
)
+
∫
n
=
1
N
B
2
m
+
1
(
n
−
⌊
n
⌋
)
(
2
m
+
1
)
!
f
(
2
m
+
1
)
(
n
)
d
n
=
lim
N
→
∞
(
z
−
1
)
log
N
+
[
n
log
n
−
n
−
(
n
+
z
−
1
)
log
(
n
+
z
−
1
)
+
(
n
+
z
−
1
)
]
n
=
1
N
+
1
2
{
log
N
−
log
(
N
+
z
−
1
)
−
log
z
}
+
∑
k
=
1
m
B
2
k
(
2
k
)
(
2
k
−
1
)
{
1
N
2
k
−
1
−
1
(
N
+
z
−
1
)
2
k
−
1
−
1
+
1
z
2
k
−
1
}
+
∫
n
=
1
N
B
2
m
+
1
(
n
−
⌊
n
⌋
)
2
m
+
1
{
1
n
2
m
+
1
−
1
(
n
+
z
−
1
)
2
m
+
1
}
d
n
=
lim
N
→
∞
(
N
+
z
−
1
2
)
{
log
N
−
log
(
N
+
z
−
1
)
}
+
(
z
−
1
2
)
log
z
+
∑
k
=
1
m
B
2
k
(
2
k
)
(
2
k
−
1
)
{
1
N
2
k
−
1
−
1
(
N
+
z
−
1
)
2
k
−
1
−
1
+
1
z
2
k
−
1
}
+
∫
n
=
1
N
B
2
m
+
1
(
n
−
⌊
n
⌋
)
2
m
+
1
{
1
n
2
m
+
1
−
1
(
n
+
z
−
1
)
2
m
+
1
}
d
n
=
−
z
+
1
+
(
z
−
1
2
)
log
z
−
∑
k
=
1
m
B
2
k
(
2
k
)
(
2
k
−
1
)
(
1
−
1
z
2
k
−
1
)
+
∫
n
=
1
N
B
2
m
+
1
(
n
−
⌊
n
⌋
)
2
m
+
1
{
1
n
2
m
+
1
−
1
(
n
+
z
−
1
)
2
m
+
1
}
d
n
{\displaystyle {\begin{aligned}\log \Gamma (z)&=\lim _{N\to \infty }(z-1)\log N+\int _{n=1}^{N}f(n)\,dn+{\frac {1}{2}}{\big (}f(N)+f(1){\big )}\\&\qquad +\sum _{k=1}^{m}{\frac {B_{2k}}{(2k)!}}\left(f^{(2k-1)}(N)-f^{(2k-1)}(1)\right)+\int _{n=1}^{N}{\frac {B_{2m+1}(n-\lfloor n\rfloor )}{(2m+1)!}}f^{(2m+1)}(n)\,dn\\&=\lim _{N\to \infty }(z-1)\log N+{\bigg [}n\log n-n-(n+z-1)\log(n+z-1)+(n+z-1){\bigg ]}_{n=1}^{N}+{\frac {1}{2}}{\big \{}\log N-\log(N+z-1)-\log z{\big \}}\\&\qquad +\sum _{k=1}^{m}{\frac {B_{2k}}{(2k)(2k-1)}}\left\{{\frac {1}{N^{2k-1}}}-{\frac {1}{(N+z-1)^{2k-1}}}-1+{\frac {1}{z^{2k-1}}}\right\}\\&\qquad +\int _{n=1}^{N}{\frac {B_{2m+1}(n-\lfloor n\rfloor )}{2m+1}}\left\{{\frac {1}{n^{2m+1}}}-{\frac {1}{(n+z-1)^{2m+1}}}\right\}dn\\&=\lim _{N\to \infty }\left(N+z-{\frac {1}{2}}\right){\big \{}\log N-\log(N+z-1){\big \}}+\left(z-{\frac {1}{2}}\right)\log z\\&\qquad +\sum _{k=1}^{m}{\frac {B_{2k}}{(2k)(2k-1)}}\left\{{\frac {1}{N^{2k-1}}}-{\frac {1}{(N+z-1)^{2k-1}}}-1+{\frac {1}{z^{2k-1}}}\right\}\\&\qquad +\int _{n=1}^{N}{\frac {B_{2m+1}(n-\lfloor n\rfloor )}{2m+1}}\left\{{\frac {1}{n^{2m+1}}}-{\frac {1}{(n+z-1)^{2m+1}}}\right\}dn\\&=-z+1+\left(z-{\frac {1}{2}}\right)\log z-\sum _{k=1}^{m}{\frac {B_{2k}}{(2k)(2k-1)}}\left(1-{\frac {1}{z^{2k-1}}}\right)\\&\qquad +\int _{n=1}^{N}{\frac {B_{2m+1}(n-\lfloor n\rfloor )}{2m+1}}\left\{{\frac {1}{n^{2m+1}}}-{\frac {1}{(n+z-1)^{2m+1}}}\right\}dn\end{aligned}}}
となる。右辺の定数を集めて
C
=
1
−
∑
k
=
1
m
B
2
k
(
2
k
)
(
2
k
−
1
)
+
∫
n
=
1
N
B
2
m
+
1
(
n
−
⌊
n
⌋
)
d
n
(
2
m
+
1
)
n
2
m
+
1
{\displaystyle C=1-\sum _{k=1}^{m}{\frac {B_{2k}}{(2k)(2k-1)}}+\int _{n=1}^{N}{\frac {B_{2m+1}(n-\lfloor n\rfloor )dn}{(2m+1)n^{2m+1}}}}
とすれば
log
Γ
(
z
)
=
C
−
z
+
(
z
−
1
2
)
log
z
+
∑
k
=
1
m
B
2
k
(
2
k
)
(
2
k
−
1
)
z
2
k
−
1
−
∫
n
=
1
N
B
2
m
+
1
(
n
−
⌊
n
⌋
)
d
n
(
2
m
+
1
)
(
n
+
z
−
1
)
2
m
+
1
{\displaystyle \log \Gamma (z)=C-z+\left(z-{\frac {1}{2}}\right)\log z+\sum _{k=1}^{m}{\frac {B_{2k}}{(2k)(2k-1)z^{2k-1}}}-\int _{n=1}^{N}{\frac {B_{2m+1}(n-\lfloor n\rfloor )dn}{(2m+1)(n+z-1)^{2m+1}}}}
となり、この主要部をガンマ関数の相補公式 に代入して
z
→
i
∞
{\displaystyle z\to i\infty }
とすれば
Γ
(
z
)
Γ
(
1
−
z
)
=
−
z
Γ
(
z
)
Γ
(
−
z
)
=
π
sin
π
z
{\displaystyle \Gamma (z)\Gamma (1-z)=-z\Gamma (z)\Gamma (-z)={\frac {\pi }{\sin \pi z}}}
π
i
+
log
z
+
log
Γ
(
z
)
+
log
Γ
(
−
z
)
−
log
sin
π
z
−
log
π
=
0
{\displaystyle \pi i+\log z+\log \Gamma (z)+\log \Gamma (-z)-\log \sin \pi z-\log \pi =0}
π
i
+
log
z
+
C
−
z
+
(
z
−
1
2
)
log
z
+
C
+
z
+
(
−
z
−
1
2
)
(
π
i
+
log
z
)
−
log
sin
π
z
−
log
π
=
0
{\displaystyle \pi i+\log z+C-z+\left(z-{\frac {1}{2}}\right)\log z+C+z+\left(-z-{\frac {1}{2}}\right)\left(\pi i+\log z\right)-\log \sin \pi z-\log \pi =0}
2
C
+
π
i
2
−
π
i
z
−
log
sin
π
z
−
log
π
=
0
{\displaystyle 2C+{\frac {\pi i}{2}}-\pi iz-\log \sin \pi z-\log \pi =0}
となるが
log
sin
π
z
=
log
(
e
π
i
z
−
e
−
π
i
z
)
−
π
i
2
−
log
2
∼
π
i
z
−
π
i
2
−
log
2
{\displaystyle \log \sin \pi z=\log \left(e^{\pi iz}-e^{-\pi iz}\right)-{\frac {\pi i}{2}}-\log 2\sim \pi iz-{\frac {\pi i}{2}}-\log 2}
であるから
C
=
log
2
π
2
{\displaystyle C={\frac {\log 2\pi }{2}}}
を得る。剰余項については
α
=
2
1
+
cos
arg
z
{\displaystyle \alpha ={\frac {2}{1+\cos \arg z}}}
として
|
∫
n
=
1
N
B
2
m
+
1
(
n
−
⌊
n
⌋
)
d
n
(
2
m
+
1
)
(
n
+
z
−
1
)
2
m
+
1
|
≤
|
B
2
m
|
2
m
∫
n
=
1
N
d
n
|
n
+
z
−
1
|
2
m
+
1
≤
|
B
2
m
|
2
m
α
2
m
+
1
∫
n
=
1
N
d
n
(
n
+
|
z
|
−
1
)
2
m
+
1
=
|
B
2
m
|
α
2
m
+
1
|
z
|
2
m
=
O
(
z
−
2
m
)
{\displaystyle {\begin{aligned}\left|\int _{n=1}^{N}{\frac {B_{2m+1}(n-\lfloor n\rfloor )dn}{(2m+1)(n+z-1)^{2m+1}}}\right|&\leq {\frac {\left|B_{2m}\right|}{2m}}\int _{n=1}^{N}{\frac {dn}{\left|n+z-1\right|^{2m+1}}}\\&\leq {\frac {\left|B_{2m}\right|}{2m\alpha ^{2m+1}}}\int _{n=1}^{N}{\frac {dn}{(n+\left|z\right|-1)^{2m+1}}}={\frac {\left|B_{2m}\right|}{\alpha ^{2m+1}\left|z\right|^{2m}}}=O\left(z^{-2m}\right)\\\end{aligned}}}
である。故に
log
Γ
(
z
)
=
log
2
π
2
−
z
+
(
z
−
1
2
)
log
z
+
∑
k
=
1
m
B
2
k
(
2
k
)
(
2
k
−
1
)
z
2
k
−
1
+
O
(
z
−
2
m
)
{\displaystyle \log \Gamma (z)={\frac {\log 2\pi }{2}}-z+\left(z-{\frac {1}{2}}\right)\log z+\sum _{k=1}^{m}{\frac {B_{2k}}{(2k)(2k-1)z^{2k-1}}}+O\left(z^{-2m}\right)}
を得る。最初の数項を書き下せば
log
Γ
(
z
)
∼
log
2
π
−
z
+
(
z
−
1
2
)
log
z
+
1
12
z
−
1
360
z
3
+
1
1260
z
5
−
1
1680
z
7
+
1
1188
z
9
{\displaystyle \log \Gamma (z)\sim \log {\sqrt {2\pi }}-z+\left(z-{\frac {1}{2}}\right)\log z+{\frac {1}{12z}}-{\frac {1}{360z^{3}}}+{\frac {1}{1260z^{5}}}-{\frac {1}{1680z^{7}}}+{\frac {1}{1188z^{9}}}}
Γ
(
z
)
∼
2
π
z
(
z
e
)
z
exp
(
1
12
z
−
1
360
z
3
+
1
1260
z
5
−
1
1680
z
7
+
1
1188
z
9
)
{\displaystyle \Gamma (z)\sim {\sqrt {\frac {2\pi }{z}}}\left({\frac {z}{e}}\right)^{z}\exp \left({\frac {1}{12z}}-{\frac {1}{360z^{3}}}+{\frac {1}{1260z^{5}}}-{\frac {1}{1680z^{7}}}+{\frac {1}{1188z^{9}}}\right)}
とやり、指数関数のテイラー展開 により
Γ
(
z
)
∼
2
π
z
(
z
e
)
z
(
1
+
1
12
z
+
1
288
z
2
−
139
51840
z
3
)
{\displaystyle \Gamma (z)\sim {\sqrt {\frac {2\pi }{z}}}\left({\frac {z}{e}}\right)^{z}\left(1+{\frac {1}{12z}}+{\frac {1}{288z^{2}}}-{\frac {139}{51840z^{3}}}\right)}
となる。