Frederik Ruysch
niederländischer Anatom und Botaniker (1638-1731)
From Wikipedia, the free encyclopedia
Frederik Ruysch (* 23. März 1638 in Den Haag; † 22. Februar 1731 in Amsterdam) war ein niederländischer Anatom und Botaniker sowie Geburtshelfer und Gerichtsmediziner. Er entwickelte spezielle Injektionsverfahren für anatomische Präparate. Sein offizielles botanisches Autorenkürzel lautet „Ruysch“.



Leben und Wirken
Frederik Ruysch war ein Sohn des Staatsbeamten Hendrik Ruysch († 1654) und dessen Frau Anna van Berchem. Er absolvierte eine Apothekerlehre. 1661 kaufte Ruysch in Den Haag eine Apotheke. Er stellte anatomische Untersuchungen an für ihn von Totengräbern beschafften Leichen an und entschloss sich, Mediziner zu werden.
Im Dezember 1661 heiratete Ruysch die 18-jährige Maria Post, eine Tochter des Architekten Pieter Post. Mit ihr hatte er zahlreiche Kinder darunter der Sohn Hendrik (1663–1727) sowie die Töchter Rachel und Anna.
Ruysch studierte dann Medizin an der Universität Leiden bei Jan van Horne (1621–1670), Franz de le Boë und Florentius Schuyl. Mit der Schrift De pleuritide wurde er am 28. Juli 1664 zum Doktor der Medizin promoviert. Er betrieb anschließend eine Arztpraxis in Den Haag, wo er zahlreiche an der Pest Erkrankte behandelte.
Von der Amsterdamer Chirurgenzunft wurde er 1666 zum „praelector anatomiae“ ernannt, unterrichtete in diesem Amt Chirurgen und führte öffentliche anatomische Leichenöffnungen durch. Von 1672 bis 1712 war er zudem als Stadtgeburtshelfer und ab 1679 als Gerichtsmediziner in Amsterdam tätig.[1]
1685 wurde er Professor für Botanik am Athenaeum Illustre Amsterdam und damit erster Direktor des Hortus Medicus Amstelodamensis. Er hielt Vorlesungen für Chirurgen und Apotheker. Dem angehenden Wissenschaftler Lorenz Heister konnte Ruysch die für dessen Ausbildung in Anatomie und Chirurgie erforderlichen Leichen beschaffen.[2]
Ruysch war Mitglied der Amsterdamer Chirurgen- und Barbierzunft, die ihr Zunfthaus in der De Waag hatte. Dort gab es ein Anatomischen Theater. Für das Sezieren wurde ein heller, kühler Raum mit guter Belüftung benötigt. Daher stockte die Chirurgenzunft von 1690 bis 1691 einen großen Saal mit einer Kuppel auf, der von einem achteckigen Turm gekrönt ist. Die treibende Kraft hinter dem Kuppelsaal war Frederik Ruysch. Der Kuppelsaal war zum Experimentieren, Beobachten, Lernen und als Hörsaal gedacht.[3] Die Kuppeldecke ist mit den Wappen von Mitgliedern der Amsterdamer Chirurgenzunft. Ruyschs Wappen ist im Zentrum der Kuppel zu sehen.[4]
Ruysch beschäftigte sich auch mit Fragen der Leichenkonservierung und der Herstellung anatomischer Präparate. Er injizierte eine Mischung von Talg, weißem Wachs und Zinnober ins Gefäßsystem und legte seine Präparate dann in Alkohol ein, dem schwarzer Pfeffer zugefügt wurde. Der durch Alkohol präparierte Körper war so lange vor Fäulnis geschützt, bis der Alkohol verdunstet war.[5] Er machte sich auch um die Erforschung des Lymphsystems verdient und entdeckte die Klappen im Lymphsystem.[6]
Ehrungen
1699 wurde Ruysch korrespondierendes Mitglied der Académie des sciences und 1727 als Nachfolger von Isaac Newton auswärtiges Mitglied (associé étranger).[7] Am 1. August 1705 wurde er mit dem akademischen Beinamen Philotimus zum Mitglied (Matrikel-Nr. 266) der Leopoldina gewählt.[8][9] Auf Vorschlag von Richard Bradley wurde Ruysch am 9. Juni 1715 als Mitglied („Fellow“) in die Royal Society gewählt.[10]
Nikolaus Joseph von Jacquin benannte ihm zu Ehren die Gattung Ruyschia aus der Pflanzenfamilie der Marcgraviaceae.[11] Auch der Nordische Drachenkopf (Dracocephalum ruyschiana) aus der Familie der Lippenblütler (Lamiaceae) trägt seinen Namen.[12]
Schriften (Auswahl)
- Disputatio medica inauguralis de pleuritide. Dissertation, Leiden 1664.
- Dilucidatio valvularum in vasis lymphaticis, et lacteis. H. Gael, Den Haag 1665 (Digitalisat).
- Jacob Moukee, Leiden 1687 (Digitalisat).
- Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1720 (Digitalisat).
- Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1727 (Digitalisat).
- Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1732 (Digitalisat).
- Musaeum anatomicum Ruyschianum, sive Catalogus rariorum. Amsterdam 1691 (Digitalisat).
- [2. Auflage] Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1721 (Digitalisat).
- [3. Auflage] In: Opera omnia anatomico-medico-chirurgica. Amsterdam 1737, S. 105–108 (Digitalisat).
- Observationum anatomico-chirurgicarum centuria. Boom, Amsterdam 1691 (Digitalisat).
- [2. Auflage] Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1721 (Digitalisat).
- [3. Auflage] Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1737 (Digitalisat).
- Observations anatomiques et chirurgicales, au nombre de cent par Mr. Frédéric Ruysch. Guillaume Cavelier, Paris 1734.
- The celebrated Dr. Frederic Ruysch's practical observations in surgery and midwifry. T. Osborne, London 1751 (Digitalisat).
- Epistolae anatomicae problematicae. 15 Bände, Johannes Wolters, Amsterdam, 1696–1704.
- Joannis Gaubii Epistola problematica prima […] De pilis, pinguedine, septoque scroti; Nec non de papillis pyramidalibus; ut et de corpore reticulari, sub cuticula sito, &c. Johannes Wolters, Amsterdam 1696 (Digitalisat) – Johannes Gaubius.
- Joannis Gaubii Epistola anatomica, problematica secunda […] De artificiosa scroti humani induratione, ejusque vasorum sanguiferorum cursu ac copia; ut et de arteriis per costarum periostium, spatia costarum intercartilaginea, pericardium etc. disseminatis. Johannes Wolters, Amsterdam 1696 (Digitalisat) – Johannes Gaubius.
- Joannis Gaubii Epistola anatomica, problematica tertia […] De arteriis per cordis substantiam, ejusque auriculas dispersis ut de egressu arteriae aortae è cordis thalamo sinistro. Johannes Wolters, Amsterdam 1696 (Digitalisat) – Johannes Gaubius.
- Epistola anatomica, problematica quarta […] De glandulis, fibris, cellulisque lienalibus &c. Johannes Wolters, Amsterdam 1696 (Digitalisat) – Johannes Jacobus Campdomercus.
- Epistola anatomica, problematica quinta […] De vasis sanguiferis periostii tibiae ut et viis, per quas vesicula fellea sarcinam acquirit. Johannes Wolters, Amsterdam 1696 (Digitalisat) – Gerardus Frentz.
- Epistola anatomica, problematica sexta […] De arteria & vena bronchiali, nec non de polypis bronchiorum ejectis, venae & arteriae pulmonalis ramos mentientibus. Johannes Wolters, Amsterdam 1696 (Digitalisat) – Johannes Henricus Graetz.
- Epistola anatomica, problematica, septima […] De pia matre, ejùsque processibus. Johannes Wolters, Amsterdam 1696 (Digitalisat) – Johannes Henricus Graetz.
- Epistola anatomica, problematica, octava […] De structura nasi cartilaginea, vasis sanguiferis arteriosis membranae & cavitatis tympani & ossiculorum auditus eorumque periostio. Johannes Wolters, Amsterdam 1697 (Digitalisat) – Johannes Henricus Graetz.
- Epistola anatomica, problematica nona […] De arteria & vena bronchiali, nec non de polypis bronchiorum ejectis, venae & arteriae pulmonalis ramos mentientibus. Johannes Wolters, Amsterdam 1697 (Digitalisat) – Andreas Ottomar Goelicke.
- Epistola anatomica, problematica decima […] De auriculum cordis, earumque fibrarum motricum structura. Johannes Wolters, Amsterdam 1697 (Digitalisat) – Bartholomaeus Keerwolff.
- Epistola anatomica, problematica undecima […] De intestinorum tunicis, glandulis, &c. Johannes Wolters, Amsterdam 1698 (Digitalisat) – Johann Christian Wolf (1683–1739).
- Epistola anatomica, problematica, duodecima […] De cerebri corticali substantia, &c. Johannes Wolters, Amsterdam 1699 (Digitalisat) – Michael Ernst Ettmüller.
- Epistola anatomica, problematica tertia & decima […] De oculorum tunicis. Johannes Wolters, Amsterdam 1700 (Digitalisat) – Christian Wedel (1678–1714).
- Epistola anatomica, problematica, quarta & decima […] De nova artuum decurtandorum methodo. Johannes Wolters, Amsterdam 1701 (Digitalisat) – Maurits van Reverhorst (1666–1722).
- Epistola anatomica, problematica, quinta & decima […] De vasorum sanguineorum extremitatibus, placentae uterinae, mammarumque structura, &c. Johannes Wolters, Amsterdam 1704 (Digitalisat) – Albrecht Heinrich Graetz (1681–1713).
- Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1722 (Digitalisat).
- Responsio ad Godefridi Bidloi libellum, quem vindicias inscripsit. Johannes Wolters, Amsterdam 1697 (Digitalisat) – an Govard Bidloo.
- Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1721 (Digitalisat).
- Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1738 (Digitalisat).
- Thesaurus anatomicus. 10 Teile, Amsterdam 1701–1716.
- Thesaurus anatomicus primus / Het eerste Anatomisch Cabinet. Johan Wolters, Amsterdam 1701 (Digitalisat).
- Thesaurus anatomicus secundus / Het twede Anatomisch Cabinet. Johan Wolters, Amsterdam 1702 (Digitalisat).
- Thesaurus anatomicus tertius / Het derde Anatomisch Cabinet. Johan Wolters, Amsterdam 1703 (Digitalisat).
- Thesaurus anatomicus quartus / Het vierde Anatomisch Cabinet. Johan Wolters, Amsterdam 1704 (Digitalisat).
- Thesaurus anatomicus quintus / Het vyfde Anatomisch Cabinet. Johan Wolters, Amsterdam 1705 (Digitalisat).
- Thesaurus anatomicus sextus / Het sesde Anatomisch Cabinet. Johan Wolters, Amsterdam 1705 (Digitalisat).
- Thesaurus anatomicus septimus / Het sevende Anatomisch Cabinet. Johan Wolters, Amsterdam 1707 (Digitalisat).
- Thesaurus anatomicus octavus / Het achtste Anatomisch Cabinet. Johan Wolters, Amsterdam 1709 (Digitalisat).
- Thesaurus anatomicus nonus / Het negende Anatomisch Cabinet. Johan Wolters, Amsterdam 1714 (Digitalisat).
- Thesaurus magnus & regius qui est decimus thesaurorum anatomicorum, in quo praecipuae corporis humani partes, ceu in statu vivo, nitidissime praeparatae, reservantur […]. Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1716 (Digitalisat).
- Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1729 (Digitalisat).
- Thesaurus animalium primus / Het eerste cabinet der dieren. Johan Wolters, Amsterdam 1710 (Digitalisat).
- Thesaurus animalium primus. Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1725 (Digitalisat).
- Adversariorum anatomico-medico-chirurgicarum. 3 Teile, Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1717–1723:
- Adversarium anatomico-medico-chirurgicorum decas prima. Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1717 (Digitalisat).
- Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1729 (Digitalisat).
- Adversariorum anatomico-medico-chirurgicarum decas secunda. Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1720 (Digitalisat).
- Adversariorum anatomico-medico-chirurgicarum decas tertia. Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1723 (Digitalisat).
- Adversarium anatomico-medico-chirurgicorum decas prima. Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1717 (Digitalisat).
- Responsio ad […] A. Vaterum […] De viis absconditis pulmonum, quibus aer, respirando receptus, in sanguinem penetrat; nec non de vasorum secretoriorum structura mechanica et de fibrillarum nervearum in cerebro principiis. Amsterdam 1715 (Digitalisat) – an Abraham Vater.
- Epistola anatomica, problematica, decima et sexta […]. Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1727 (Digitalisat).
- Opera omnia anatomico-medico-chirurgica huc usque edita, quorum elenchus pagina sequenti exhibetur. Amsterdam 1721 (Digitalisat, Digitalisat).
- Alle de ontleed- genees- en heelkundige werken van Fr. Ruysch. 3 Teile, Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1744 (Digitalisat) – übersetzt von Y. G. Arlebout.
- Epistola ad Ruyschium pro sententia Malpighiana de fabrica glandularum in corpore humano. Van der Aa, Leiden 1722 – mit Herman Boerhaave.
- Amsterdam 1722.
- Opusculum anatomicum de fabrica glandularum in corpore humano, continens binas epistolas […]. Van der Aa, Leiden 1722 (Digitalisat).
- Waesberg, Amsterdam 1733 (Digitalisat).
- Venedig 1757.
- Curae posteriores seu thesaurus anatomicus omnium precedentium maximus. Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1724 (Digitalisat).
- Tractatio anatomica, de musculo, in fundo uteri. Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1726 (Digitalisat).
- Curae renovatae seu thesaurus anatomicus post curas posteriores novus. Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1728 (Digitalisat, Digitalisat).
postum
- Catalogus Musaei Ruyschiani, sive Permagnae, elegantissimae, nitidissimae, incomparabilis, & vere regiae collectionis […]. Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1731 (Digitalisat) – Auktionskatalog.
- Opera omnia anatomico-medico-chirurgica, hucusque edita. 3 Bände, Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1737–1744 (Band 1, Band 2, Band 3).
- Herbarium Ruyschianum […]. In: Musei Imperialis Petropolitani. Band 1, Teil 2, Sankt Petersburg 1745 (Digitalisat).
Als Herausgeber
- Horti medici amstelodamensis rariorum tam Orientalis […]. P. & J. Blaeu, Amsterdam 1697 (Digitalisat) – von Jan Commelin, posthum herausgegeben mit Franz Kiggelaer.
Gesammelte Schriften
Literatur
Ältere
- Bernard de Fontenelle: Éloge de M. Ruysch. In: Histoire de l’Académie royale des sciences Année M. DCCXXXI. Paris 1734, S. 100–109 (Digitalisat).
- J. C. de Lint: Ruysch, Frederik. In: Nieuw Nederlandsch biografisch woordenboek. Band 3, 1914, S. 1108–1109 (Digitalisat).
- Pieter Scheltema: Het leven van Frederik Ruysch. Luijt, Sliedrecht 1886 (Digitalisat).
- Johann Friedrich Schreiber: Historia vitae et meritorum Frederici Ruysch. Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1737 (Digitalisat).
- In: Opera omnia anatomico-medico-chirurgica: cum figuris aeneis. Band 1, Jansoons van Waesberge, Amsterdam 1737 (Digitalisat).
Neuere
- Lucas Boer, Anna B. Radziun, Roelof-Jan Oostra: Frederik Ruysch (1638–1731): Historical perspective and contemporary analysis of his teratological legacy. In: American Journal of Medical Genetics. Part A. Band 173, Nr. 1, 2017, S. 16–41 (doi:10.1002/ajmg.a.37663).
- Joanna Ebenstein (Hrsg.): Frederik Ruysch and his Thesaurus Anatomicus: A morbid guide. MIT Press, Cambridge 2022, ISBN 978-0-262-04603-9
- Maria Effinger: Frederik Ruysch (1638–1731). In: Maria Effinger, Joachim Kirsch (Hrsg.): Hier freut sich der Tod, dem Leben zu helfen. Anatomie in Heidelberg gestern und heute. Universitätsverlag Winter, Heidelberg 2013, ISBN 978-3-8253-6135-8, S. 143–144.
- I. F. Hendriks, I. A. Goriacheva, M. V. Tvardovskaya, D. A. Zhuravlev, F. Boer, P. C. W. Hogendoorn, I. V. Gaivoronskii: The first, private and unknown small anatomical Ruijsch collection of Peter the Great. In: Vestnik of Saint Petersburg University. Medicine. Band 18, Nr. 2, 2023, S. 192–210 (doi:10.21638/spbu11.2023.207).
- Frank F. A. IJpma, Anna Radziun, Thomas M. van Gulik: ‘The anatomy lesson of Dr. Frederik Ruysch’ of 1683, a milestone in knowledge about obstetrics. In: European Journal of Obstetrics & Gynecology and Reproductive Biology. Band 170, Nr. 1, 2013, S. 50–55 (doi:10.1016/j.ejogrb.2013.05.028).
- Luuc Kooijmans: De doodskunstenaar. De anatomische lessen van Frederik Ruysch. Bakker, 2004, ISBN 90-351-2673-4 (Digitalisat).
- Luuc Kooijmans: Death defied. The anatomy lessons of Frederik Ruysch (= History of Science and Medicine Library Band 18). Brill, Leiden / Boston 2011, ISBN 978-90-04-18784-9.
- Luuc Kooijmans: Frederik Ruysch (1638-1731). Op het snijvlak van kunst en wetenschap. Lias, 2018, ISBN 978-90-8803-097-0.
- G. A. Lindeboom: Ruysch, Frederik. In: Complete Dictionary of Scientific Biography. Band 12, Charles Scribner’s Sons, 2008, S. 39–42.
- L. C. P.: Frederik Ruysch, 1638–1731. In: Klaas van Berkel, Albert van Helden, Lodewijk Palm (Hrsg.): A History of Science in The Netherlands. Brill, Leiden / Boston / Köln 1999, ISBN 978-90-04-10006-0, S. 556–557 (PDF).