Summarize Timeline Top Qs Fact Check
昇降演算子は、角運動量 の量子力学 的な取り扱いで用いられる。 一般的な角運動量ベクトル J (各成分は Jx , Jy , Jz )から、2つの昇降演算子J+ 、J– が定義できる。[ 4]
J
±
=
J
x
±
i
J
y
{\displaystyle J_{\pm }=J_{x}\pm iJ_{y}}
ここで i は虚数単位 。
直交座標系 での各成分は、次の交換関係を満たす。
[
J
i
,
J
j
]
=
i
ℏ
ϵ
i
j
k
J
k
{\displaystyle [J_{i},J_{j}]=i\hbar \epsilon _{ijk}J_{k}}
ここでεijk はレヴィ=チヴィタ記号 、 i , j , k は x , y, zのいずれか。 よって昇降演算子とJz の交換関係は
[
J
z
,
J
±
]
=
±
ℏ
J
±
,
[
J
+
,
J
−
]
=
2
ℏ
J
z
.
{\displaystyle {\begin{aligned}\left[J_{z},J_{\pm }\right]&=\pm \hbar J_{\pm },\\\left[J_{+},J_{-}\right]&=2\hbar J_{z}.\end{aligned}}}
昇降演算子を演算子 Jz にかけると
J
z
J
±
|
j
,
m
⟩
=
(
J
±
J
z
+
[
J
z
,
J
±
]
)
|
j
,
m
⟩
=
(
J
±
J
z
±
ℏ
J
±
)
|
j
,
m
⟩
=
ℏ
(
m
±
1
)
J
±
|
j
,
m
⟩
.
{\displaystyle {\begin{aligned}J_{z}J_{\pm }|j,m\rangle &=\left(J_{\pm }J_{z}+\left[J_{z},J_{\pm }\right]\right)|j,m\rangle \\&=\left(J_{\pm }J_{z}\pm \hbar J_{\pm }\right)|j,m\rangle \\&=\hbar \left(m\pm 1\right)J_{\pm }|j,m\rangle .\end{aligned}}}
この結果と
J
z
|
j
,
m
±
1
⟩
=
ℏ
(
m
±
1
)
|
j
,
m
±
1
⟩
{\displaystyle J_{z}|j,m\pm 1\rangle =\hbar (m\pm 1)|j,m\pm 1\rangle }
を比較すると、
J
±
|
j
,
m
⟩
{\displaystyle J_{\pm }|j,m\rangle }
は
|
j
,
m
±
1
⟩
{\displaystyle |j,m\pm 1\rangle }
のスカラー倍となる。
これは量子数を増減させるという昇降演算子の性質を表している。
J
+
|
j
,
m
⟩
=
α
|
j
,
m
+
1
⟩
,
J
−
|
j
,
m
⟩
=
β
|
j
,
m
−
1
⟩
.
{\displaystyle {\begin{aligned}J_{+}|j,m\rangle &=\alpha |j,m+1\rangle ,\\J_{-}|j,m\rangle &=\beta |j,m-1\rangle .\end{aligned}}}
α と β の値を求めるために、J + と J − のエルミート共役 (
J
±
=
J
∓
†
{\displaystyle J_{\pm }=J_{\mp }^{\dagger }}
)の関係から、それぞれの演算子のノルムを考えると、
⟨
j
,
m
|
J
+
†
J
+
|
j
,
m
⟩
=
⟨
j
,
m
|
J
−
J
+
|
j
,
m
⟩
=
⟨
j
,
m
+
1
|
α
∗
α
|
j
,
m
+
1
⟩
=
|
α
|
2
,
⟨
j
,
m
|
J
−
†
J
−
|
j
,
m
⟩
=
⟨
j
,
m
|
J
+
J
−
|
j
,
m
⟩
=
⟨
j
,
m
−
1
|
β
∗
β
|
j
,
m
−
1
⟩
=
|
β
|
2
.
{\displaystyle {\begin{aligned}\langle j,m|J_{+}^{\dagger }J_{+}|j,m\rangle &=\langle j,m|J_{-}J_{+}|j,m\rangle =\langle j,m+1|\alpha ^{*}\alpha |j,m+1\rangle =|\alpha |^{2},\\\langle j,m|J_{-}^{\dagger }J_{-}|j,m\rangle &=\langle j,m|J_{+}J_{-}|j,m\rangle =\langle j,m-1|\beta ^{*}\beta |j,m-1\rangle =|\beta |^{2}.\end{aligned}}}
昇降演算子の積は J 2 とJz の交換関係で表される。
J
−
J
+
=
(
J
x
−
i
J
y
)
(
J
x
+
i
J
y
)
=
J
x
2
+
J
y
2
+
i
[
J
x
,
J
y
]
=
J
2
−
J
z
2
−
ℏ
J
z
,
J
+
J
−
=
(
J
x
+
i
J
y
)
(
J
x
−
i
J
y
)
=
J
x
2
+
J
y
2
−
i
[
J
x
,
J
y
]
=
J
2
−
J
z
2
+
ℏ
J
z
.
{\displaystyle {\begin{aligned}J_{-}J_{+}&=(J_{x}-iJ_{y})(J_{x}+iJ_{y})=J_{x}^{2}+J_{y}^{2}+i[J_{x},J_{y}]=J^{2}-J_{z}^{2}-\hbar J_{z},\\J_{+}J_{-}&=(J_{x}+iJ_{y})(J_{x}-iJ_{y})=J_{x}^{2}+J_{y}^{2}-i[J_{x},J_{y}]=J^{2}-J_{z}^{2}+\hbar J_{z}.\end{aligned}}}
このように |α |2 と|β |2 を J 2 と Jz の固有値 で表現することができる。
|
α
|
2
=
ℏ
2
j
(
j
+
1
)
−
ℏ
2
m
2
−
ℏ
2
m
=
ℏ
2
(
j
−
m
)
(
j
+
m
+
1
)
,
|
β
|
2
=
ℏ
2
j
(
j
+
1
)
−
ℏ
2
m
2
+
ℏ
2
m
=
ℏ
2
(
j
+
m
)
(
j
−
m
+
1
)
.
{\displaystyle {\begin{aligned}|\alpha |^{2}&=\hbar ^{2}j(j+1)-\hbar ^{2}m^{2}-\hbar ^{2}m=\hbar ^{2}(j-m)(j+m+1),\\|\beta |^{2}&=\hbar ^{2}j(j+1)-\hbar ^{2}m^{2}+\hbar ^{2}m=\hbar ^{2}(j+m)(j-m+1).\end{aligned}}}
α と β の位相は物理的に意味はないので実数に選ぶと次のようになる。
J
+
|
j
,
m
⟩
=
ℏ
(
j
−
m
)
(
j
+
m
+
1
)
|
j
,
m
+
1
⟩
=
ℏ
j
(
j
+
1
)
−
m
(
m
+
1
)
|
j
,
m
+
1
⟩
,
J
−
|
j
,
m
⟩
=
ℏ
(
j
+
m
)
(
j
−
m
+
1
)
|
j
,
m
−
1
⟩
=
ℏ
j
(
j
+
1
)
−
m
(
m
−
1
)
|
j
,
m
−
1
⟩
.
{\displaystyle {\begin{aligned}J_{+}|j,m\rangle &=\hbar {\sqrt {(j-m)(j+m+1)}}|j,m+1\rangle =\hbar {\sqrt {j(j+1)-m(m+1)}}|j,m+1\rangle ,\\J_{-}|j,m\rangle &=\hbar {\sqrt {(j+m)(j-m+1)}}|j,m-1\rangle =\hbar {\sqrt {j(j+1)-m(m-1)}}|j,m-1\rangle .\end{aligned}}}
m は j (
−
j
≤
m
≤
j
{\displaystyle -j\leq m\leq j}
) に制限されるので
J
+
|
j
,
j
⟩
=
J
−
|
j
,
−
j
⟩
=
0.
{\displaystyle J_{+}|j,j\rangle =J_{-}|j,-j\rangle =0.}
原子系や分子系のハミルトニアンは角運動量の内積 を含む。例えば超微細構造ハミルトニアンの磁気双極子項 がある[ 5]
H
^
D
=
A
^
I
⋅
J
,
{\displaystyle {\hat {H}}_{\mathrm {D} }={\hat {A}}{\boldsymbol {I}}\cdot {\boldsymbol {J}},}
ここでI は核スピンである。 角運動量代数は球面基底 で再計算することで単純化できる。 球面テンソル演算子 の記法を用いることで、 J (1) ≡ J の"− 1"、"0"、"+1" 成分は[ 6]
J
−
1
(
1
)
=
1
2
(
J
x
−
i
J
y
)
=
J
−
2
,
J
0
(
1
)
=
J
z
,
J
+
1
(
1
)
=
−
1
2
(
J
x
+
i
J
y
)
=
−
J
+
2
.
{\displaystyle {\begin{aligned}J_{-1}^{(1)}&={\dfrac {1}{\sqrt {2}}}(J_{x}-iJ_{y})={\dfrac {J_{-}}{\sqrt {2}}},\\J_{0}^{(1)}&=J_{z},\\J_{+1}^{(1)}&=-{\frac {1}{\sqrt {2}}}(J_{x}+iJ_{y})=-{\frac {J_{+}}{\sqrt {2}}}.\end{aligned}}}
これらの定義から、上記の内積を展開できる。
I
(
1
)
⋅
J
(
1
)
=
∑
n
=
−
1
+
1
(
−
1
)
n
I
n
(
1
)
J
−
n
(
1
)
=
I
0
(
1
)
J
0
(
1
)
−
I
−
1
(
1
)
J
+
1
(
1
)
−
I
+
1
(
1
)
J
−
1
(
1
)
,
{\displaystyle {\boldsymbol {I}}^{(1)}\cdot {\boldsymbol {J}}^{(1)}=\sum _{n=-1}^{+1}(-1)^{n}I_{n}^{(1)}J_{-n}^{(1)}=I_{0}^{(1)}J_{0}^{(1)}-I_{-1}^{(1)}J_{+1}^{(1)}-I_{+1}^{(1)}J_{-1}^{(1)},}
この展開は、状態が mi = ±1 とmj = ∓ 1 だけ量子数が異なる項と結合している状態を表している